Зерттеу барысында ғалымдар Қазақстанның ҚЕӨШҒЗИ (Алматы облысы), Красноводопад ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы (Түркістан облысы) және «Сыпатай батыр» ЖШС (Жамбыл облысы) жағдайында табиғи таты популяцияларына төзімділігі бойынша отандық және шетелдік селекцияның қазіргі заманғы күздік бидай сорттарына баға берді.

Зерттеуде отандық селекцияның келесі сорттары қолданылды: «Алихан», «Алмалы», «Аманат», «Әділет», «Богарная 56», «Вавилов», «Димаш», «Дулати», «Егемен 20», «КИЗ 90», «Память 47», «Стекловидная 24», сондай-ақ шетелдік сорттар: «Ахмат», «Безостая 100», «Гром», «Гурт» (Ресей), «Евклид» (Франция), «Bardosh», «Ok marvarid», «Pahlavon», «Ezoz», «Ilgor», «Kayraktosh» (Өзбекстан), «Ajara», «Intensivnaya» (Қырғызстан) және СИММИТ желілері.

Сабақ таты, сары таты және жапырақ таты ауруларының нәсілдік құрамы анықталып, олардың вируленттілігі зерттелді. Далалық жағдайларда Marquis сортының 34 Sr-сызығы, Thatcher сортының 24 Lr-сызығы және Avocet сортының 12 сызығы зерттелді.

Қысқы бидайдың екі-үш түрлі тат ауруына төзімділігі бар сорттары мен линиялары іріктелді: Adilet (2041-7), KIZ90 (1127-7), 20197-17, 20403-2, 20521-1, 21144-4-1, 21203-11-3, 22180-1, 22315-1, 22353К, 22372К (Қазақстан), Euclide (Франция), Alekseyich, Akhmat, Bezostaya 100 (Ресей), Ilgor (Өзбекстан).

«Шаттл-селекция» әдісі арқылы тат ауруларына төзімді және жоғары өнімді заманауи күздік бидай сорттарын будандастыру нәтижесінде F0 гибридтері алынды. Гибрид тұқымдарының орташа түйісуі 33,4% (10,0–77,5%) құрады. Барлық гибридтер бойынша 4–31 дана аралығында (орташа 15,4 дана) фертильді тұқым алынды. 75 гибридтік комбинация бойынша алынған жалпы гибрид дәндерінің саны 1003 дана болды, олар келесі гибрид ұрпақтарында зерттеу жүргізуге жеткілікті.

Тат ауруларына төзімді генотиптер арасында өнімділігі мен дән сапасы жоғары 15 күздік бидай сорты мен линиясы бөлініп көрсетілді.

Ғылыми жоба: ИРН АР19677043 «Күздік бидайдың тат ауруларына топтық төзімді генотиптерін іріктеу».

Ғылыми жетекші: б.ғ.д., профессор Рсалиев Ш. С.

Фото: Istock