Құс шаруашылығы өнімдерінің (жұмыртқа мен ет) өзіндік құнының құрылымында жем-шөп шығындары барлық шығындардың 70%-ына дейін жетеді. Осындай жағдайда қолжетімді әрі экономикалық тұрғыдан тиімді жергілікті минералдық шикізаттан функционалды жемдік қоспалар әзірлеу ерекше өзектілікке ие.

Болашағы зор бағыттардың бірі – табиғи минерал шунгитті жемдік қоспа ретінде пайдалану. Бақыршық кен орнындағы шунгиттер құрамында темір, магний, кремний, көміртек және басқа да макро- және микроэлементтер бар екені анықталған, олар құстың ағзасындағы зат алмасу процестеріне оң әсер етуі мүмкін. Глобулярлы супрамолекулалық құрылымы, жоғары энергетикалық сыйымдылығы және айқын сорбциялық, антиоксиданттық және сауықтыру қасиеттері бар графиттелмейтін көміртегі айрықша құндылыққа ие.

ТМД елдерінде шунгит құрамды жыныстардың ірі кен орындары Ресейде (Зажогинское, Нигоозерское, Шунгское, Мягрозерское) және Қазақстанда (Көксу, Бақыршық) белгілі. Қазақстан аумағында ең ірі қорлар Шығыс Қазақстан облысында шоғырланған. Геологиялық барлау деректеріне сәйкес, Бақыршық кен орнының қоры 30 млн тоннаға бағаланады, бұл оны минералдық шикізаттың стратегиялық маңызды көзіне айналдырады. Жыныстардың жер бетіне жақын орналасуы өндірудің өзіндік құнын едәуір төмендететін маңызды артықшылық болып табылады.

Ғалымдар «Бақыршық» кен орнынан алынған шунгитті әртүрлі активтендіру әдістерін (механофизикалық, бу-газдық, қышқылды-сілтілі, флотациялық байыту) қолдану арқылы белсенді шунгит алу технологиясын әзірлеп, сынақтан өткізді. Нәтижесінде активтендірілген үлгілердің 4 тәжірибелік партиясы алынды.

Зерттеу нәтижесінде активтендірілген үлгілердің бастапқы шунгитпен және ұқсас минералдармен салыстырғанда физика-химиялық және технологиялық қасиеттері (араласуы, сусымалылығы, тығыздалып қалмауы) жақсарғаны анықталды. Бройлерлер мен жұмыртқа бағытындағы тауықтарға арналған жемдік қоспалардың оңтайлы құрамы белгіленді, оған белсенді шунгит (рационның 5%-ына дейін), ет-сүйек және балық ұны кіреді.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы – шунгитті құс шаруашылығында қолдану мен активтендірудің кешенді тәсілінде, оның токсикологиялық қауіпсіздігі, гистологиялық әсерлері және құс өнімділігіне ықпалы туралы тәжірибелік деректердің алынуында.

Белсенді шунгитті ақуыз-минералдық қоспалар құрамында 3–5% мөлшерде қолдану бройлерлерді бордақылау және жұмыртқа бағытындағы тауықтарды ұстау кезінде тиімді болып табылады. Қоспаны енгізу құс өнімділігін 15–20%-ға арттырып, өнім сапасын (ақуыз бен минералдық заттардың мөлшері, органолептикалық көрсеткіштер) жақсартады.

Алынған деректер белсенді шунгит негізіндегі жемдік қоспаларға арналған ұлттық нормативтер мен стандарттарды әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.

Ғылыми жоба: «Бақыршық кен орнының белсенді шунгиттері негізінде жаңа жемдік қоспаларды әзірлеу және олардың фармакотоксикологиясы, сондай-ақ оларды қолдану кезінде құс шаруашылығы өнімдеріне ветеринариялық-санитариялық баға беру»

Ғылыми жетекші: Н. Сарсембаева, ветеринария ғылымдарының докторы, профессор.