Реферат: Данная статья посвящена проблеме употребления терминов <значение>, <значимость>, <функция> применительно к семантике морфемы. Представлен анализ указанных терминов в понятийном плане. Показано, что именно благодаря своему значению морфема существует как единица языка. Без значения нет и не может быть морфемы, а следовательно, и знака. Знак и значение взаимно обуславливают и предполагают друг друга. На основании содержания терминов <функция>, <значение>, <значимость> в языкознании и понимания морфемы как двусторонней единицы языка, как знака, при котором значение является основополагающим свойством, автор считает более оправданным использование термина <значение> в отношении семантики морфемы.
Аудармадағы тiларалық баламалылық және антонимдiк аударма мәселелерi
Реферат: Мақалада аударма теориясындағы тiларалық баламалылық мәселесi қарастырылады. Тiларалық баламалалықтың бiр көрiнiсi болып табылатын, лексико-грамматикалық трансформацияның бiр тармағы - антонимдiк аударманың тiларалық баламаkлылық қызметiне талдау жасалады. Жаhандану дәуiрiндегi ғылым мен бiлiм, әдебиет пен мәдениет, ақпарат пен жарнамалар желiсi және олардың жетiстiктерiн ана тiлiмiзге жеткiзу аударма үдерiсi арқылы жүзеге асары сөзсiз. Тiларалық баламалылық мәселесi түрлi тiлде сөйлеушiлердiң алғашқы байланысында туындаған. Антонимия барлық тiлдерге тән универсалды құбылыс. Аталмыш құбылыстың пайда болуына адамның ой-санасының объективтi дүниедегi заттар мен құбылыстарды, ұғымдарды салыстыру және оларды бiр-бiрiне қарама-қарсы қою қабiлетi негiз болады. Қарама-қарсы мағыналы лексемалар - қарама-қарсы мағынасы бар тiлдiк бiрлiктер. Қарама-қарсы мағыналы лексемалар тiл табиғатында терең тамыр тартқан, қазақ және ағылшын тiлiнiң бай сөздiк қорында басқа да лексикалық бiрлiктер сияқты сан құбылып, алуан түрленiп, әлденеше қырынан көрiнiс беретiн икемдi де, оралымды, өрiс аумағы кең, стильдiк мүмкiншiлiгi мол тiлдiк құбылыс болып табылады. Тiлдердiң сөздiк қоры мен сөздiк құрамы, оның сөзжасам тәсiлдерi, тағы басқа мүмкiндiктерi бiр-бiрiне сәйкес келе бермейтiнi заңды. Түрлi тiлдердiң құрылымдық, стильдiк, грамматикалық жүйелерi, лексикалық байлығы әр алуан тарихи негiзде туып, қалыптасады. Алайда бұдан қайсыбiр тiлдердi аударуға болатын, ал екiншi бiреулерiн аударуға болмайтын тiл деп саралауға болмайды. Өйткенi, өз ұлтына толыққанды қызмет етiп отырған тiлдiң қай-қайсысында да аударма iсi жандана алады. Ендеше, тiлдер табиғатындағы ерекшелiктер қатаң сақталуы қажет.
Yabanci dil olarak turkce ogretiminde dinleme-anlama becerisini gelistirme teknikleri
Автор(ы): Kurmanali A.*
Объем документа: С. 87-90
МРНТИ: 16.31.51*
Ключевые слова: турецкий язык*иностранный язык*
Реферат: Bugun bagimsiz devletimizin cesitli ulkelerle siyasi, ekonomik, kulturel ve dostuk iliskileri guclenerek dunya ulkeleri birliginde etkisi artmaktadir. Bunun sonucunda genclerimizin birkac dile hakim olmasi ihtiyac haline gelmistir. Yabanci bir dili ogrenmek isteyen kisinin birinci hedefi o dilde iletisim kurmaktir. Karsimizdaki kisiye sorunlarimizi veya ihtiyaclarimizi iletebilmemiz icin konusabilmek gerekirken, bize yoneltilen soru veya istekleri dinleme ve anlama meselesi de iletisimin en onemli unsuru olarak karsimiza cikmaktadir. Dil bilimciler, yabanci dil ogretiminde dort temel becerinin kazandirilmasinin onemini vurgularken, takip edilmesi gereken siranin genellikle su sekilde olmasi gerektigini vurgulamaktadirlar. Ikinci bir dili ogrenen kisi, once duyacak, sonra konusacak, daha sonra da okumayi ve yazmayi ogrenecektir. Dinleme, diger temel dil becerileri olarak sayilan konusma, okuma ve yazmayi etkilemektedir ve bundan dolayi dinleme-anlama becerisinin oncelikle gelistirilmesi gerekmektedir. Yabanci dil ogretiminde dinleme becerisini yeterli, etkili ve duzeye uygun etkinliklerle kazandirmak ve gelistirmek mumkundur. Yabanci dil ogretimini saglamak icin pek cok calisma ortaya konmaktadir. Yabanci dil ogretiminin en onemli sureci olan dinleme becerisini kazandirmak ise, yabanci dil ogretiminin tamamini kapsar. Dogru yontem ve teknikleri kullanmak da dinleme becerisinde ulasilmak istenen basari icin gereklidir. Makalede ogrenmenin ve iletisimin vazgecilmez ogesi olan dinleme-anlama becerisinin duzeye uygun etkinliklerle gelistirilebilecegi gorusu vurgulanarak, yabanci dil olarak Turkce derslerinde ogrencilerin dinleme-anlama becerilerini gelistirmeye yonelik yontem ve teknikler ele alinmistir.
Қазақ және түрiк антропонимдер жүйесi: мотивациялық аспект
Реферат: Мақалада антропонимдер жүйесi ономастикалық кеңiстiктiң өзегi екендiгi дәлелденедi. Антропонимдердiң жалпы есiмдерден басты ерекшелiктерi көрсетiлiп, олардың қай аспектiден қаралатындығы айтылады. Соның iшiнде кiсi есiмдерiн талдауда мотивациялық аспектiнiң маңызды екендiгi сөзсiз. Өйткенi мотивациялық аспект - антропонимдердi тек құрылымдық, этимологиялық немесе тарихи тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар оны логикалық, психологиялық, әлеуметтiк, тiптi мәдениаралық қатынастар негiзiнде зерттеуге мүмкiндiк бередi. Уәждiлiк - мағына, мазмұн, ұғым, түсiнiк деген атаулармен тығыз байланысты. Антропонимдердi талдауда аталмыш терминдердiң арасын ажыратып алу өте маңызды. Кiсi есiмдерiн мотивациялық аспектiден қарауда салыстырмалы-тарихи зерттеу әдiсiнiң қолданылғаны орынды. Сондықтан мақалада қазақ және түрiк тiлдерiнiң антропонимдерi қойылу уәждiлiгi тұрғысынан берiлдi. Екi тiлдегi кiсi есiмдерi салыстырылу барысында олардың уәждiлiк мәселесiндегi ұқсастықтары шығарылды. Сондай-ақ, осы тақырып аясында өз зерттеулерiн жүргiзген қазақ, түрiк және жалпы түркiтанушы ғалымдардың еңбектерi де аталып өтiледi.
Реферат: Лексика швабского диалекта состоит из бытовых слов, имеет местные различия и распространена на границах определенного диалекта. Она характеризуется конкретностью, бытовым характером, дробностью представления предмета мысли, имеет эмоциональный характер, выражает оценку говорящего по отношению к высказываемому. Носители диалекта владеют немецко-казахским и немецко-русским типами двуязычия, используют в своей речи казахские и русские слова в качестве синонимов к немецким словам. Казахские слова имеют позитивную оценку и выражают положительные ценностные оценки говорящих. Употребление и знание диалекта зависит от возраста, профессии, образования, отношения к диалекту, обстоятельств. В процессе взаимодействия носителей немецкого языка с представителями других лингвокультурных сообществ в немецком языке появляются заимствованные слова, в первую очередь слова, обозначающие явления национального образа жизни, повседневного быта, накопление в массовом порядке в языках слов, грамматических элементов в процессе контактирования, со временем приобретает системный характер. Лексика диалектов характеризуется большей эмоциональностью по сравнению с лексикой литературного языка. К.Л. Пфотце, рассматривая лексику диалектов пишет, что <основной причиной наличия в диалектном слове национального немецкого языка эмоциональной лексики являются: преобладание эмоциональных моментов и связанная с ним <игра> фантазии, которая основывается на непринужденности эмоционально-образных и волевых ассоциаций, приводит к развитию в диалекте (в отличие от литературного языка) богатого пласта эмоционально окрашенной лексики и запаса оценочных словообразовательных средств>. Эмоциональная окрашенность диалектных слов формируется в процессе выражения ими оценочного субъективного отношения <к предмету мысли по шкале <хорошо/плохо> или выражения пейоративного, негативного или мелиоративного отношения>. В диалектах удельный вес пейративных обозначений оказывается большим, чем в мелиоративных. Носители диалекта редко расточают похвалу чему-либо, ибо в хорошем они видят нормальное. Отклонения же от нормы подвергаются ими порицанию и критике.
Оралхан Бөкейдiң Қар қызы повесiндегi антиутопиялық сарындар
Автор(ы): Таңжарықова А. В.*
Объем документа: С. 103-107
МРНТИ: 17.07.41*
Ключевые слова: тоталитарный режим*какатопия*
Реферат: Бұл мақалада жалпы әлемдiк әдебиет пен мәдениеттегi антиутопия сарындарының сипаты, шығу себептерi сөз болады. Орыс әдебиетiндегi осы сарындас, тақырыптас шығармаларды қарастыра келiп, Оралхан Бөкейдiң <Қар қызы> повесi автордың идеялық көзқарасы тұрғысан талданады. Антиутопиялық жанрдың классикалық шығармалары ретiнде орыс жазушылары Е.Замятиннiң <Мы>, А.Платоновтың <Чевенгур>, О.Хакслидiң <Дивный новый мир>, Дж. Оруэллдiң <1984> романдарын атауға болады. Тақырып-тарының әр алуан болғандығына қарамастан бұл шығармалар қоғамның саяси және әлеуметтiк құрылымын сипаттауымен, билiк табиғатын, көсемге табыну, әмiршiлдiк-әкiмшiлiк жүйе механизмiн сипаттауымен құнды. Мақалада аталған шығармаларда жазушылардың адамзат тағдыры мен адамгершiлiк қағидалар құнына алаңдаушылық бiлдiрулерi жайлы сараланады. Антиутопист-жазушылар тоталитарлық режим механизмi мен оның салдарын, адамзат санасын күштеп басқару нәтижесiнде жеке адамның моральдық құлдырауы, рухани жұтаңдану, ұлттық тамырлардан қол үзiп қалу сияқты мәселелердi көтерген. Оралхан Бөкей шығармаларын оқи отырып осы мәселелердi автордың астарлап, символдық әдiстi пайдалана отырып оқырманға бергенiн көремiз. <Терiсаққан>, <Бура>, <Қар қызы>, <Атау кере>, <Жетiм бота> атты шығармалары бұған дәлел. Жазушының антиутопиясы - қоғамда болып жатқан, автордың өзi көзi көрген саяси-әлеуметттiк келеңсiздiктер туралы жанайқайы десек, артық емес.
Әңгiме жанрындағы кейiптеу
Автор(ы): Ысқақ Б. Ә.*
Объем документа: С. 107-112
МРНТИ: 17.82.32*
Ключевые слова: мировой литературный процесс*художественное время*
Реферат: Мақалада қазақ жазушысының көркемдiк iзденiстерi аталып, қазақ әңгiмесiндегi әдеби тәсiл, өзiндiк ерекшелiк пен бағыт туралы сөз болады. Жазушы Асқар Алтайдың бейнелеу құралдарындағы жаңашылдық, дәстүр мен жалғастылық қарастырылады. Әдеби шығармадағы, оның iшiнде көркем әңгiмедегi кеңiстiк мәселесi зерделенедi. Әңгiмелерiндегi табиғат суреттеулерi әуезовтiк тәсiл жалғастығында байқалғаны түйiнделедi. Кейiптеулерге ұштасқан адам тағдыры мен тақыр жер тағдыры, жанталасқан жан дүние жалғыздығы мен сусыған құм тебiренiсi егiз жұптастырылғаны талданады. Қазақ тарихында қайта құру деп аталатын кезеңнiң суреттемесi келiстi нақышталған. Ауыл тағдырының қазақ халқының тағдырымен өзектес екенiн айқындататын, ишаралы көрiктеуiш құралдары өте ерекше. Жазушы Асқар Алтайдың қолданған монолог-диалогтары табиғатты адамша сөйлетiп, уайымдатуға, тығырыққа тiреуге дейiн шарасыздыққа әкелген тартыспен айшықталған. Жазушының әдеби тәсiлi қазақтың суреткер жазушысы Ғабит Мүсiреповтiң қоғам мәселелерiн тереңiнен қозғайтын тамаша дәстүрiнiң лайықты жалғастығын көрсеткен. Ақыл-ой санаға бағындыратын, ар-намысқа жүгiндiретiн адамдық қасиеттер нақты да, көркем баяндаулармен жан-жақты ашылған. Жайсаңбек Молдағалиевтiң көтерген ауыл тақырыбын, ауыл адамдарының бейнесiн берудi Асқар Алтай табиғаттан ажырамас, егiз қалыпта көркемдеген. Алтай әңгiмелерiнде қазақы таным, қиял, әсем теңеулер айтар астарлы ойымен сабақтас келiп, орынды келiсiм тапқан. Мақалада жазушы суреттеулерiнен әдеби түйiн, оқырмандық таным қалыптастыратын тұстар айқындалады: тұлғаның қысымға ұшыраған өзiндiк ерекшелiгi ескерiлдi; дәстүрлi сюжеттiк-композициялық өзгешелендiрудiң жазушылық қолтаңбасы анықталды. Мақалада жазушының әңгiмелерi рухани қажеттiлiктердi өтей алатын мәдени қазынаға айналғанын, әдебиет сыншыларының пiкiрлерiмен толықтырып, дәлелденгенi аталып өткен.
Жұмекен Нәжiмеденовтiң суреткерлiк шеберлiгi
Автор(ы): Сарбасов Б. С.*
Объем документа: С. 112-116
МРНТИ: 17.07.51*
Ключевые слова: художественный характер*поэтическое мастерство*
Реферат: Ж. Нәжiмеденов шығармашылығының көркемдiк ерекшелiгiн қарастыру әдебиет саласының өзектi мәселелерiнiң бiрiне жатады. Себебi, Ж. Нәжiмеденов шығармашылығы бүгiнге дейiн зерттелiп келгенiмен, ақын өлеңдерiнiң көркемдiк сипаты әлi де тереңiне үңiлiп, аша түсудi қажет етедi. Ғылыми мақалада негiзiнен Ж. Нәжiмеденов шығармашылығының зерттелу тарихына қатысты материал-дарға жан-жақты талдау жасалып, олардың қаншалықты маңызды екендерi анықталады. Ж. Нәжiмеденов шығармаларының зерттелуi жайлы сөз болады. Ақынның табиғат, махаббат суреттерiне арналған өлеңдерiне талдау жасалынады. Ақын лирикаларында лирикалық кейiпкердiң туған жерге деген сүйiспеншiлiгiн, табиғатты бейнелеуiнде оқырманды ерiксiз елiтетiн әсем суреттеулер, сүйiспеншiлiктегi жалған сезiмге қарсы бағыттағы шынайылықты дәрiптейтiнiн көремiз. Сонымен қатар бұл мақалада Ж. Нәжiмеденовтiң суреткерлiк шеберлiгi, ақынның поэтикалық тiлi, өлең өрнектерi қарастырылады. Ең алдымен, Жұмекеннiң ақын және поэзия туралы ойын өлең кестелерiмен берген толғақты ой-пiкiрлерiн талдадық. Қаламгер бұл толғаныстарында поэзияның құпия қыр-сырларын ашады. Суреткердiң оқырман алдындағы парызын, мiндет-мақсаттарын анықтайды, шеберлiк жолындағы iзденiстерi, өлең жазу процесiндегi сезiм-күйлерi арқылы берiледi. Ақын шығармаларының тiлi туралы да ғалымдардың жеке ой-пiкiрлерi айтылады. Тiлдiк құралдарды ақын қалай қолданды, олар қандай дәрежеде көрiнiс тапты деген мәселелерге талдау жасалынады.
М. Әуезовтiң алғашқы әңгiмелерiндегi көркемдiк-стильдiк iзденiстер
Автор(ы): Жанұзақова Қ. Т.*
Объем документа: С. 116-120
МРНТИ: 17.07.51*
Ключевые слова: художественный стиль*модернистское начало*
Реферат: Мақалада қазақ әдебиетiнiң классигi М. Әуезовтiң алғашқы әңгiмелерiндегi көркемдiк-стильдiк iзденiстер қарастырлады. М. Әуезов алғашқы шығармаларынан-ақ үлкен сурекерлiк шеберлiгiн танытады. 1910-1920 жылдардағы <Еңлiк-Кебек>, <Қарагөз>, <Бәйбiше-тоқал>, <Қорғансыздың күнi>, <Кiнәмшiл бойжеткен>, <Қаралы сұлу>, <Көксерек>, <Қараш-Қараш оқиғасы>, <Қилы заман> атты туындылары оның қаламгерлiк қуатын, зор дарынын танытады. Оның шығармаларында қазақ ауылының тұрмысы мен өмiрi, қорғансыз жандардың тағдыр-талайы сынды көп жазылған тақырып жаңа қырынан, жаңа мазмұнда, қаламгердiң өзiне ғана тән қолтаңбасымен көрiнiс табады. Мақалада суреткердiң <Қорғансыздың күнi>, <Қаралы сұлу> әңгiмеле-рiнiң құрылымдық, уақыт пен кеңiстiктiк, тiлдiк ерекшелiктерi стильдiк iзденiстермен сабақтастықта айқында-лады. <Қорғансыздың күнi> әңгiмесiндегi тау хронотопы (<мекеншақ>), трагедиялық әсер мен жалғыздық, жатсыну сарыны талданады. Ұлы жазушының әңгiмелерiнiң тақырыптық-идеялық арнасы, образдық, стильдiк ерекшелiктерi, мифологиялық архетип мәселесi қарастырылады. Шығармадағы символикалық мәнге ие болған Арқалық тауының, қатал табиғаттың ызғарлы сипат мен Күшiкпай батыр туралы аңыздың көркемдiк қызметi қарастырылады. Сюжеттiк тұрғыда Күшiкпай батыр туралы аңызға назар аудару, идеялық-эмоционалдық бояу берiп, батыр бейнесi мен оның iрi iс-әрекеттерiн дәрiптеу - аңызды әңгiмеде бейнеленген нақты оқиғаларға қарсы қою ұстанымынан хабар бередi. <Қаралы сұлу> әңгiмесiне модернистiк бояу берген <қаралы тор>, <қара жыландар> мотивтерi мысалдар арқылы дәлелденедi. Мақалада болмысты бейнелеудiң тәсiлi ретiнде мифопо-этикалық архетиптердi қолдану - М. Әуезов поэтикасы ерекшелiктерiнiң бiрi екендiгi тұжырымдалады. М. Әуезов шығармаларында фольклорлық бейнелеу құралдарымен қатар, өмiрдi суреттеудiң жаңа тәсiлдерiн де шебер игердi. Жас жазушының прозасы айрықша тереңдiгiмен, ауқымды психологиялық салмағымен ерекшеленедi.
Түркi халықтары шежiрелерi және Ш. Құдайбердiұлының Түрiк, қырғыз, қазақ hәм хандар шежiресi еңбегiнiң алатын орны
Реферат: Шежiре - генеалогиялық тұрғыдан туыстық таралымды негiз ететiн қазақ және қыпшақ халықтарында қалыптасқан ұғымы терең ұғым. Шежiренiң екiншi синонимдiк варианты Жетi Ата ұғымына келедi. Қазақ елiнде күнi бүгiнге дейiн өзiнiң құндылығы мен мәнiн жоя қоймаған шежiре ұғымы түркi тiлдес халықтар арасында башқұрт, өзбек, тәжiк, қырғыз, қарақалпақ т.б. халықтарда бар. Аталған халықтардың қай-қайсысы да шежiре ұғымына жете мән берiп қарайды. Мақалада Шежiре ұғымының хатқа түсiп қалыптасуындағы Шәкәрiм Құдайбердiұлының <Түрiк, қырғыз, қазақ hәм хандар шежiресi> кiтабының маңыздылығы, құндылығы туралы сөз етiлген. Шәкәрiм шежiресiнiң құндылығы: аталған еңбекте автор өз еңбегi жайлы, қандай мәлiметтер пайдаланғаны, қандай еңбектерге сүйене отырып, жазғандығы туралы мәлiметтер берiп өткендiгiмен; шежiреден бұрынғы жағдай, шежiре басының қайдан бастау алатындығы туралы анық көрсеткендiгiмен (бұл шежiре кезеңi барлық түрiк халықтарына ортақ); қазақтың түп атасының қайдан шыққандығын зерделегендiгiмен бағалы болып табылады. Аталған халықтар шежiресiнiң мазмұны мен тарихилығына зер салсақ, Шәкәрiм шежiресiнiң бiр ерекшелiгi және артықшылығы: тарихты қазақы дүниетаныммен сабақтастыра бiлгенiнде ғана емес, тек қазақ халқының өткенiн қамтып қана қоймай, туыстас, бауырлас халықтардың да түпкi тарихына зерделi ой жiберiп, қалам тартуында. Мақала авторы татар, башқұрт, түрiк халықтарының шежiре ұғымына негiз бола алатын осы тiлдердегi тарихи дерек көздерiн негiзге ала отырып, қазақ халқының шежiре таратуда алатын орны, түрiк тiлдес халықтар арасындағы қайталанбас ерекшелiгiн ғылыми тiлде айқын көрсеткен.